TĂNG HUYẾT ÁP VÔ CĂN (HUYỄN VỰNG)

I. ĐẠI CƯƠNG

Tăng huyết áp là bệnh rất thường gặp và là một vấn đề xã hội. Tăng huyết áp nguy hiểm bởi các biến chứng không chỉ gây chết người mà còn để lại những di chứng nặng nề, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh, là gánh nặng cho gia đình và xã hội.

– Chẩn đoán xác định dựa vào đo huyết áp. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, được gọi là tăng huyết áp khi huyết áp tâm thu ≥ 140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 90 mmHg. Trị số huyết áp được đo ở 2 lần khám, mỗi lần khám được đo ít nhất 2 lần, người bệnh cần được nghỉ ngơi trước khi đo 15 phút.

– Theo Y học hiện đại, tăng huyết áp được chia làm 2 loại là tăng huyết áp nguyên phát và thứ phát (các bệnh về thận, nội tiết, tim mạch, do thuốc và một số nguyên nhân khác). Cần lưu ý khám lâm sàng, làm các xét nghiệm cận lâm sàng để tìm nguyên nhân, phát hiện các yếu tố nguy cơ và tổn thương cơ quan đích (ở tim, thận, mạch máu, võng mạc, não).

– Phân loại tăng huyết áp theo Hội Tim mạch VN 2007 (dựa vào WHO 2005, JNC VI 1997, ESC/ESH 2003)

Phân loại Huyết áp tâm thu (mmHg) Huyết áp tâm trương

(mmHg)

Huyết áp tối ưu <120 <80
Huyết áp bình thường <130 <85
Huyết áp bình thường cao 130 – 139 85 – 89
Tăng huyết áp độ 1 140 – 159 90 – 99
Tăng huyết áp độ 2 160 – 179 100 – 109
Tăng huyết áp độ 3 ≥180 ≥110
Tăng huyết áp tâm thu đơn độc ≥140 <90

Nếu huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương không cùng 1 phân loại thì chọn mức huyết áp cao hơn để xếp loại.

– Theo Y học cổ truyền, tăng huyết áp thuộc phạm vi của các chứng: Huyễn vựng, đầu thống, thất miên… và do nhiều nguyên nhân gây ra.

II. NGUYÊN NHÂN VÀ CƠ CHẾ BỆNH SINH THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN

– Do can dương vượng, bốc lên trên hoặc do tình chí không thư thái, uất ức lâu ngày khiến can dương thăng động gây nhiễu lên trên làm cho hoa mắt chóng mặt, choáng đầu, ù tai. Dương thăng nên gây mặt đỏ, hay tức giận. Can dương vượng gây ít ngủ, hay mơ, miệng đắng, lưỡi đỏ, mạch huyền.

– Nội thương hư tổn: Do lao động nặng nhọc lâu ngày hoặc do tuổi cao sức yếu làm tổn thương các cơ quan trong cơ thể. Trong đó tổn thương thận âm, thận âm hư không nuôi dưỡng được can mộc làm cho can âm suy yếu dẫn đến can thận âm hư, can âm hư thì can dương sẽ bốc lên gây ra chóng mặt, đau đầu, hay quên. Thận hư gây ra lưng gối

đau, ù tai, mất ngủ, di tinh. Âm hư làm cho lòng bàn tay, bàn chân nóng, lưỡi đỏ, mạch huyền tế. Dương hư làm cho đại tiện lỏng, sợ lạnh, chân tay lạnh, mạch trầm tế sác.

– Đàm thấp: Do ăn nhiều đồ béo bổ, hại đến tỳ vị, thức ăn không hóa thành tân dịch mà biến thành đàm thấp, khiến thanh dương không thăng được, trọc âm không giáng mà gây ra huyễn vựng làm cho đầu choáng váng. Vị khí ở trung tiêu không giáng, khí cơ không lợi nên hông đau, bụng đầy, buồn nôn, ăn ít, mệt mỏi. Đàm trọc ứ trệ làm cho chất lưỡi bệu, rêu lưỡi dầy, ánh vàng, mạch nhu hoạt.

III. CÁC THỂ LÂM SÀNG VÀ ĐIỀU TRỊ BẰNG Y HỌC CỔ TRUYỀN

Với mỗi thể lâm sàng, tùy từng tình trạng bệnh lý của người bệnh, thầy thuốc kê đơn bài thuốc cổ phương, bài thuốc đối pháp lập phương, bài thuốc nghiệm phương để gia giảm thành phần, khối lượng các vị thuốc cổ truyền hoặc kê đơn các thành phẩm thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu cho phù hợp với chẩn đoán.

Phải kết hợp với YHHĐ, không nên sử dụng YHCT đơn thuần.

  1. Thể can dương thượng cang

1.1. Triệu chứng: Hoa mắt, choáng váng, đau đầu, mặt đỏ, hay tức giận, ít ngủ, ngủ hay mê, miệng đắng, chất lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng, mạch huyền sác hoặc huyền hoạt.

1.2. Chẩn đoán:

– Chẩn đoán bát cương: Lý, thực, nhiệt.

– Chẩn đoán tạng phủ: Can dương vượng.

– Chẩn đoán nguyên nhân: Bất nội ngoại nhân (nội thương).

1.3. Pháp: Bình can tức phong (Bình can tiềm dương).

1.4. Phương

1.4.1. Điều trị bằng thuốc

– Cổ phương:

+ Dùng bài Thiên ma câu đằng ẩm

Thiên ma 08g Câu đằng 12g
Ngưu tất 12g Thạch quyết minh 20g
Đỗ trọng 12g Tang ký sinh 16g
Chi tử 12g Hoàng cầm 12g
Ích mẫu 12g Dạ giao đằng 12g
Phục thần 12g

Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.

+ Hoặc bài thuốc: Long đởm tả can thang

Long đởm thảo 08g Sinh địa 12g
Hoàng cầm 08g Sài hồ 08g
Chi tử 12g Sa tiền 12g
Trạch tả 12g Cam thảo 04g
Đương quy 12g Mộc thông 12g

Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.

– Đối pháp lập phương: Lựa chọn các vị thuốc thuộc các nhóm thuốc theo pháp điều trị.

1.4.2. Điều trị không dùng thuốc

– Châm tả các huyệt

+ Tại chỗ: Bách hội (GV.20) Thái dương
+ Toàn thân: Đởm du (BL.19) Can du (BL.18)
Thái xung (LR.3) Hành gian (LR.2)
Nội quan (PC.6) Thần môn (HT.7)
Tam âm giao (SP.6)

Lưu kim 20 phút/lần/ngày, từ 15 đến 20 ngày/liệu trình.

– Xoa bóp bấm huyệt vùng đầu, cổ gáy: Thực hiện các thủ thuật xoa, xát, miết, phân, day, ấn, bấm, bóp, lăn, vỗ. Day, ấn, bấm các huyệt như trong công thức huyệt điện châm. Mỗi lần xoa bóp bấm huyệt 15 phút, ngày một lần, một liệu trình 10 đến 15 lần.

  1. Thể can thận âm hư

2.1. Triệu chứng: Mệt mỏi, váng đầu, hay quên, lưng gối đau yếu, ù tai, mất ngủ, nam giới có thể di tinh, lòng bàn tay bàn chân nóng, chất lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng, mạch huyền tế.

2.2. Chẩn đoán

– Chẩn đoán bát cương: Lý, hư, nhiệt.

– Chẩn đoán tạng phủ: Can thận âm hư.

– Chẩn đoán nguyên nhân: Bất nội ngoại nhân (nội thương).

2.3. Pháp: Tư bổ can thận.

2.4. Phương

2.4.1. Điều trị bằng thuốc

– Cổ phương:

+ Dùng bài Lục vị địa hoàng thang

Thục địa 16g Sơn thù 12g
Hoài sơn 12g Bạch linh 12g
Đan bì 08g Trạch tả 08g

Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.

+ Hoặc dùng bài Tri bá địa hoàng thang

Tri mẫu 08g Hoàng bá 12g
Thục địa 16g Sơn thù 12g
Hoài sơn 12g Bạch linh 12g
Đan bì 08g Trạch tả 08g

Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.

+ Hoặc bài Kỷ cúc địa hoàng thang

Thục địa 16g Sơn thù 12g
Hoài sơn 12g Bạch linh 12g
Đan bì 08g Trạch tả 08g
Kỷ tử 12g Cúc hoa 12g

Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.

+ Hoặc bài Lục vị quy thược thang

Thục địa 16g Sơn thù 12g
Hoài sơn 12g Bạch linh 12g
Đan bì 08g Trạch tả 08g
Đương qui 12g Bạch thược 12g

Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.

– Đối pháp lập phương: Lựa chọn các vị thuốc thuộc các nhóm thuốc theo pháp điều trị.

2.4.2. Điều trị không dùng thuốc

– Châm bổ các huyệt

Can du (BL.18) Thận du (BL.23)
Thái khê (KI.3) Huyết hải (SP.10)
Tam âm giao (SP.6) Nội quan (PC.6)

Thần môn (HT.7)

Lưu kim 20 phút/lần/ngày, từ 15 đến 20 ngày/liệu trình.

– Kỹ thuật châm: Điện châm.

– Xoa bóp bấm huyệt: Như thể can dương vượng.

  1. Thể âm dương lưỡng hư: Thường gặp ở người cao tuổi hoặc phụ nữ sau khi hết kinh.

3.1. Triệu chứng: Mệt mỏi, sắc mặt trắng, đau đầu, chóng mặt, ngủ ít, hồi hộp, ù tai, lưng đau, gối mỏi, đại tiện lỏng, sợ lạnh, chân tay lạnh, tiểu đêm nhiều lần, di tinh, liệt dương (nếu ở nam), chất lưỡi hồng nhạt, rêu lưỡi trắng. Mạch huyền tế hoặc trầm tế.

3.2. Chẩn đoán

– Chẩn đoán bát cương: Lý, hư, hàn.

– Chẩn đoán tạng phủ: Thận âm dương đều hư.

– Chẩn đoán nguyên nhân: Bất nội ngoại nhân (nội thương).

3.3. Pháp: Bổ thận dưỡng âm.

3.4. Phương

3.4.1. Điều trị bằng thuốc

– Cổ phương: Hữu quy hoàn

Thục địa 16g Sơn thù 12g
Hoài sơn 12g Kỷ tử 12g
Thỏ ty tử 12g Hắc phụ tử 04g
Đương qui 12g Nhục quế 04g
Đỗ trọng 12g Lộc giác giao 16g

Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.

– Đối pháp lập phương: Lựa chọn các vị thuốc thuộc các nhóm thuốc theo pháp điều trị.

3.4.1.2. Điều trị không dùng thuốc

– Châm hoặc cứu: châm bổ các huyệt

Thận du (BL.23) Tam âm giao (SP.6)
Quan nguyên (CV.4) Khí hải (CV.6)
Túc tam lý (ST.36) Nội quan (PC.6)

Thần môn (HT.7)

Lưu kim 20 – 30 phút/lần/ngày, từ 15 đến 20 ngày/liệu trình.

– Các kỹ thuật châm: Điện châm

Lưu kim 20 – 30 phút/lần/ngày, từ 15 đến 20 ngày/liệu trình.

– Xoa bóp bấm huyệt: Như thể can dương vượng.

  1. Thể đàm thấp: Thường gặp ở người béo phì, người hay ăn đồ béo ngọt.

4.1. Triệu chứng: Đau đầu, nặng đầu, hoa mắt, chóng mặt, ngực tức, bụng đầy, buồn nôn, ăn ít, mệt mỏi, ngủ li bì, chất lưỡi nhợt bệu, rêu lưỡi trắng, ánh vàng, mạch nhu hoạt.

4.2. Chẩn đoán

– Chẩn đoán bát cương: Lý, hư.

– Chẩn đoán tạng phủ: Tỳ hư đàm thấp.

– Chẩn đoán nguyên nhân: Bất nội ngoại nhân (nội thương).

4.3. Pháp: Kiện tỳ, trừ thấp, hóa đàm.

4.4. Phương

4.4.1. Điều trị bằng YHCT

4.4.1.1. Điều trị bằng thuốc

– Cổ phương: Bán hạ bạch truật thiên ma thang

Bán hạ chế 12g Bạch truật 16g
Thiên ma 12g Cam thảo 04g
Trần bì 08g Bạch linh 16g
Sinh khương 1 lát Đại táo 12g

Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.

– Đối pháp lập phương: Lựa chọn các vị thuốc thuộc các nhóm thuốc theo pháp điều trị.

4.4.1.2. Điều trị không dùng thuốc

– Châm các huyệt

+ Châm bổ: Túc tam lý (SP.6) Tỳ du (BL.20)
Vị du (BL.21) Nội quan (PC.6)
Thần môn (HT.7) Tam âm giao (SP.6)
+ Châm tả: Phong long (ST.40)

Lưu kim 20 phút/lần/ngày, từ 15 đến 20 ngày/liệu trình.

– Các kỹ thuật châm: Điện châm.

Lưu kim 20 – 30 phút/lần/ngày, từ 15 đến 20 ngày/liệu trình.

– Xoa bóp bấm huyệt: Như thể can dương vượng.

  1. KẾT HỢP ĐIỀU TRỊ Y HỌC HIỆN ĐẠI
  2. Nguyên tắc điều trị

– Huyết áp mục tiêu là dưới 140/90 mmHg, nếu có đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn thì phải dưới 130/80 mmHg.

– Điều trị tăng huyết áp là điều trị lâu dài, suốt đời.

– Cần điều trị tích cực ở bệnh nhân đã có tổn thương cơ quan đích.

– Phải cân nhắc từng bệnh nhân, các bệnh kèm theo, các yếu tố nguy cơ, các tác dụng phụ để có chế độ dùng thuốc thích hợp.

– Huyết áp nên được hạ từ từ để tránh những tổn thương thiếu máu cơ quan đích.

  1. Điều trị cụ thể

2.1. Điều trị không dùng thuốc

Thay đổi lối sống tăng hiệu quả của thuốc hạ áp và hạn chế đáng kể nguy cơ tổng thể của các bệnh tim mạch.

– Hạn chế ăn mặn, tránh dùng cà phê, điều chỉnh thời gian sinh hoạt, v.v…

– Giảm cân nặng nếu thừa cân. Đặc biệt ở những người bệnh nam giới béo phì thể trung tâm.

– Hạn chế rượu ít hơn 30ml ethanol/ngày (ít hơn 720ml bia, 300ml rượu vang, 60ml whisky). Phụ nữ uống bằng 1/2 nam giới.

– Tăng cường hoạt động thể lực nếu tình huống lâm sàng cho phép, nên khuyến khích bệnh nhân tập thể dục đều. Duy trì ít nhất 30 – 45 phút/ngày vào hầu hết các ngày trong tuần.

– Chế độ ăn giàu rau quả, calci, kali, ít muối, ít chất béo có thể giúp hạ huyết áp. Giảm ăn mặn < 6g NaCl/ngày. Duy trì đầy đủ lượng kali, đặc biệt ở những người bệnh có dùng thuốc lợi tiểu để điều trị tăng huyết áp. Hạn chế mỡ động vật bão hòa và các thức ăn chứa nhiều cholesterol.

– Bỏ thuốc lá: Cần cương quyết bỏ thuốc lá trong mọi trường hợp.

2.2. Điều trị bằng thuốc

– Nhóm chẹn kênh Canxi:  Amlodipine 10mg uống ngày 1-2 lần

  1. PHÒNG BỆNH

– Thực hiện chế độ sinh hoạt, nghỉ ngơi hợp lý.

– Thực hiện tốt chế độ ăn, tránh để tăng cân béo phì. Giảm cân nếu quá cân.

– Nên tập vận động thường xuyên.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Quyết định số 5031/QĐ-BYT ngày 01/12/2020 của Bộ Y tế “Quyết định ban hành tài liệu hướng dẫn hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh theo y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *